मुंबई ही केवळ एक महानगर नाही; तर ती मराठी माणसाच्या अस्मितेचा, संघर्षाचा आणि बलिदानाचा इतिहास आहे. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत 105 ते 160 हुतात्म्यांनी आपले प्राण अर्पण केले, ते केवळ एका भूभागासाठी नव्हे, तर मराठी माणसाच्या स्वाभिमानासाठी. त्या बलिदानातून मुंबई महाराष्ट्राला मिळाली आणि पुढे हीच मुंबई मराठी अस्मितेचे राजकीय केंद्र बनली. याच पार्श्वभूमीवर मुंबईत शिवसेनेचा उदय झाला. बाळासाहेब ठाकरे हे केवळ एक राजकीय नेते नव्हते; ते मराठी माणसाच्या गळ्यातला ताईत होते. मुंबईतील मराठी माणसाला सुरक्षितता, आत्मविश्वास आणि हक्काची जाणीव देणारा एक आवाज म्हणजे शिवसेना होती. त्यामुळेच मुंबई महानगरपालिका ही केवळ एक प्रशासकीय संस्था नव्हती, तर मराठी अस्मितेचे सत्ताकेंद्र बनली होती.
आज मुंबई महानगरपालिकेच्या निकालाने एक ऐतिहासिक वळण घेतले आहे. भाजप आणि एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेना या सत्ताधारी आघाडीने मुंबई महापालिकेवर विजय मिळवला, तर उद्धव ठाकरे यांच्या शिवसेनेचा आणि राज ठाकरे यांच्या मनसेचा पराभव झाला. याचा अर्थ केवळ सत्तांतर एवढाच नाही, तर २५ वर्षांची शिवसेनेची मुंबईवरील पकड संपुष्टात आली आहे. 2019 च्या विधानसभा निवडणुकीनंतर शिवसेनेने भाजपशी युती तोडण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय तत्कालीन राजकीय परिस्थितीत योग्य-अयोग्य असू शकतो, परंतु त्याचे दीर्घकालीन परिणाम शिवसेनेला प्रचंड महागात पडले. सत्तेसाठी घेतलेला हा निर्णय शिवसेनेच्या पारंपरिक हिंदुत्ववादी मतदाराला समजावून सांगण्यात नेतृत्व अपयशी ठरले. यानंतर घडलेली पक्षफूट, सत्तासंघर्ष आणि वैचारिक गोंधळ यामुळे उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेना सातत्याने पिछाडीवर पडत गेली. मुंबईसारख्या बालेकिल्ल्यात देखील संघटनात्मक ताकद कमी होत गेली, स्थानिक नेतृत्व ढासळले आणि मतदारांशी असलेली भावनिक नाळ कमजोर झाली.
भाजपचे हे विस्तारवादी राजकारण केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित नाही. गेल्या दशकभरात भाजपने संपूर्ण भारतभर विस्तारवादी आणि आक्रमक राजकीय धोरण राबवले आहे. प्रादेशिक पक्षांची जागा व्यापणे, त्यांच्या अंतर्गत संघर्षांचा फायदा घेणे आणि सत्तेचे केंद्र स्वतःकडे खेचणे ही भाजपची ठरलेली रणनीती आहे. महाराष्ट्रात शिवसेना हे भाजपसाठी सर्वांत मोठे आव्हान होते. मात्र 2019 नंतरच्या घटनांनी भाजपला शिवसेनेत फूट पाडण्याची आणि तिची राजकीय धार बोथट करण्याची संधी दिली. आज मुंबई महानगरपालिकेचा निकाल हा त्या दीर्घकालीन रणनीतीचा परिणाम म्हणावा लागेल.
मुंबई महानगरपालिका ही केवळ प्रशासकीय संस्था नसून ती देशातील सर्वांत श्रीमंत स्थानिक स्वराज्य संस्था आहे. सुमारे ७५ हजार कोटी रुपयांचे वार्षिक बजेट असलेली ही महापालिका म्हणजे प्रत्यक्षात एक स्वतंत्र राज्य चालवण्याइतकी आर्थिक ताकद आहे. विशेष म्हणजे अनेक राज्यांचे वार्षिक आर्थिक बजेटसुद्धा या रकमेपेक्षा कमी आहे, हे वास्तव मुंबई महापालिकेच्या सत्तेचे महत्त्व अधोरेखित करते. पायाभूत सुविधा, रस्ते, ड्रेनेज, पाणीपुरवठा, आरोग्य सेवा, शिक्षण, झोपडपट्टी पुनर्विकास, स्मार्ट सिटी प्रकल्प आणि मुंबईच्या भविष्यातील विकासाचा संपूर्ण आराखडा या बजेटमधून ठरतो. त्यामुळेच मुंबई महापालिकेची सत्ता ही केवळ प्रतिष्ठेचा विषय नसून आर्थिक, प्रशासकीय आणि राजकीय सामर्थ्याचे केंद्र आहे. भाजप आणि शिंदे गटासाठी हा विजय म्हणजे केवळ निवडणूक जिंकणे नाही, तर मुंबईच्या विकासावर आणि भविष्यातील राजकीय पटलावर नियंत्रण मिळवणे आहे.
एकनाथ शिंदे यांच्या शिवसेनेला या निकालाचा थेट राजकीय लाभ झाला आहे. सत्तेतील सहभाग, प्रशासकीय यंत्रणेवरील प्रभाव आणि भाजपसोबतची आघाडी या सर्व घटकांचा स्थानिक पातळीवर फायदा झाला. मात्र प्रश्न असा आहे की, ही एकनाथ शिंदेंची शिवसेना भावनिक पातळीवर मराठी माणसाची शिवसेना ठरेल का? सत्ता मिळवणे आणि विश्वास मिळवणे, हे दोन वेगळे टप्पे आहेत. मुंबईतील सत्ता शिंदे गटाकडे आली असली, तरी शिवसेनेची पारंपरिक ओळख आणि भावनिक वारसा कितपत टिकतो, हे येणारा काळ ठरवेल. राज ठाकरे आणि मनसे यांच्यासाठी ही निवडणूक निर्णायक ठरू शकली असती. मराठी अस्मितेचा मुद्दा, स्थानिक प्रश्न आणि शहरी असंतोष यांचा राजकीय फायदा घेण्याची संधी होती. मात्र संघटनात्मक मर्यादा, रणनीतीतील अस्पष्टता आणि व्यापक आघाडीचा अभाव यामुळे या दोन पक्षांना अपेक्षित यश मिळाले नाही.
मुंबई महानगरपालिका गमावणे म्हणजे ठाकरे कुटुंबासाठी केवळ एक निवडणूक हरणे नाही; तो ठाकरे ब्रँडच्या राजकीय अधःपतनाचा क्षण आहे. बाळासाहेब ठाकरे यांच्या करिष्म्यावर उभा राहिलेला हा ब्रँड, बदलत्या राजकारणात स्वतःला पुनर्रचित करण्यात अपयशी ठरत आहे का, हा प्रश्न आज उपस्थित होत आहे. मात्र राजकारणात काहीही अंतिम नसते. इतिहासाने अनेकदा दाखवून दिले आहे की, पराभवातूनच नव्या नेतृत्वाचा आणि नव्या विचारांचा जन्म होतो. मुंबई महानगरपालिकेचा हा निकाल केवळ आजचा निकाल नाही; तो महाराष्ट्राच्या राजकारणातील एका युगाचा शेवट आणि नव्या युगाची सुरुवात आहे. मराठी माणसाच्या आत्मीयतेचा ठाकरे ब्रँड संपुष्टात आल्यासारखा आज तरी दिसतो आहे. मात्र हा ब्रँड पुन्हा उभा राहतो का, नव्या पिढीशी जोडला जातो का, की इतिहासाचा भाग बनतो हे येणारा भविष्यकाळच ठरवेल.
Leave a Reply